Volkskrant 01-09-27, Zonder vrijplaatsen bloedt de binnenstad dood

Volkskrant 27 september 2001

'Zonder vrijplaatsen bloedt de binnenstad dood'

Jan 't Hart

De huurverhoging van 900 procent voor alternatieve boekhandel Het Fort van Sjakoo was de druppel die de emmer deed overlopen. Bewoners van zogeheten vrijplaatsen in Amsterdam, verenigd in De Vrije Ruimte, komen in verzetWerden de Kalenderpanden vorig jaar nog met veel geweld door krakers verdedigd, nu wordt ook voor vreedzame actie gekozen. 'Te paard, te paard! We gaan de stad veroveren', is de slogan. De alternatieve Amsterdammer wil een plek in het stadscentrum.

Het Fort van Sjakoo, international bookshop, kreeg te horen dat de huur niet langer 580 maar 5100 gulden per maand bedraagt. Dat zal onvermijdelijk leiden tot het einde van Sjakoo. Het pand vlak bij de Nieuwmarkt is in 1975 gekraakt en heeft een grote symbolische waarde. Fungeerde het eerst als succesvolle, alternatieve onderneming, nu wordt het met een pennenstreek opgedoekt.

In 1989 kocht de gemeente het pand. Nu redeneert het gemeentelijk grondbedrijf dat het alleen elders goedkope sociale woningbouw kan bouwen, als het voor bedrijfspanden marktconforme prijzen vraagt. En het Fort is immers een bedrijfspand.

De forse stijging van de grondprijzen in het stadscentrum heeft de afgelopen jaren geleid tot het vertrek van vele bedrijven en instellingen. Reclamemensen en snelle internetyuppen hebben hun intrek genomen in de mooie kantoorpanden en grachtenwoningen. Winkelketens veroveren de binnenstad, evenals dure exclusieve schoenen- en kledingzaken, ten koste van de kleine ondernemer.

Krakers, kunstenaars en alternatievelingen trekken noodgedwongen de stad uit. Verdreven door de mobiele eenheid uit de kraakpanden of omdat de fors stijgende huren niet meer zijn te betalen. De binnenstad veryupt, meldde het Trendrapport Amsterdamse Binnenstad in juni. Kraakpanden weg, luxe- appartementen terug.

'Het leven verdwijnt uit de stad', dramatiseert Ed Hollants van De Vrije Ruimte. 'Je ziet 's ochtends geen mensen in kleine werkplaatsen of met een bakfiets aan het verhuizen. De binnenstad bloedt dood.'

Het Amsterdams college van B en W kwam in 1998 met een plan om die ontwikkeling te keren. De gemeente zou vrijplaatsen voor kunstenaars aanwijzen, zodat de binnenstad haar kleurrijke bewoners niet zou verliezen.

Dat betekende de geboorte van 'het broedplaatsenbeleid'. De afgelopen decennia ontstonden vrijplaatsen door grote panden te kraken waarin alternatieve leefgemeenschappen, restaurantjes, werkplaatsen, oefenruimten en bioscopen werden gevestigd. Nu zou de gemeente zelf het alternatieve circuit moeten gaan leiden.

Absurd, vindt Hollants. Het lukt ook niet. Vrijplaatsen blijken niet bij overheidsbeschikking af te kondigen, toont onderzoek nu aan. Die studie is verricht door vereniging De Vrije Ruimte zelf. 29 Vrijplaatsen zijn onderzocht. De resultaten zijn getoetst bij tientallen andere vrijplaatsen.

De beginnende, culturele ondernemer en enkele kunstenaars blijken van de gemeentemiljoenen te hebben geprofiteerd. Maar daarmee zijn andere vrijplaatsers van diverse pluimage, vooral de minder kunstzinnige krakers, niet geholpen. 'De panden blijken ook erg duur', zegt Hollants. 'De gemeentelijke projectgroep Broedplaatsenbeleid komt er niet uit'.

Een andere gemeentelijke maatregel doet het nieuwe beleid namelijk weer teniet. In 1996 besloot de gemeente dat panden van het grondbedrijf marktconform zouden worden verhuurd. Veel contracten lopen af en nu ziet het bedrijf zijn kans schoon. Huurverhogingen van honderden procenten zijn de deur uitgegaan, en die doen vooral de alternatieve vereniging, stichting of centrum de das om. Zij komen nu in verzet.

Vrijplaatsen, schrijven de onderzoekers P. Breek en F. de Graad in het boek Laat duizend vrijplaatsen bloeien, 'vormen een fijnmazig net van voorzieningen voor mensen met lage inkomens, vernieuwende experimenten en maatschappelijk verzet. Ze zijn niet ontstaan omdat men over een paar decennia een doek in het Rijksmuseum bij kan zetten van een kunstenaar die zijn carrière in een vrijplaats begon.'