Sjakoo heeft weer toekomst

Boekwinkel Fort van Sjakoo is voorlopig gered. Een contract met het Woningbedrijf Amsterdam biedt de mogelijkheid om de winkelruimte aan de Jodenbreestraat te kopen. Deze maand start het Fort een campagne om het benodigde geld bij elkaar te sprokkelen.

Juli 2001 ontving boekwinkel het Fort van Sjakoo, specialist in linkse politieke boeken en tijdschriften, een brief van het geprivatiseerde Woningbedrijf Amsterdam (WBA) met de mededeling dat de huur per 1 september met maar liefst 900 procent zou worden verhoogd. Deze verhoging tot rond de 2500 euro per maand kon en wilde het Fort uiteraard niet betalen.

Het WBA was echter lange tijd onvermurwbaar. Een verkennend gesprek om over de enorme huurverhoging te praten werd binnen tien minuten afgekapt. Bezwaarschriften werden terzijde gelegd, klachten niet in behandeling genomen en de tientallen protestbrieven van sympathisanten met een flauwe standaardbrief afgedaan.

Toen bleek dat het Fort niet op de eisen van het WBA in wilde gaan, stapte deze naar de kantonrechter om een marktconforme huur van 2500 euro af te dwingen. De rechter besloot echter om niet direct te vonnissen, maar riep een Bedrijfshuur Adviescommissie (BHAC) in het leven die onderzoek moest doen naar de werkelijke marktwaarde van de winkelruimte.

Tot ongenoegen van het WBA kwam deze commissie in de zomer van vorig jaar uit op een marktconforme huur van slechts 1369 euro per maand. Nog steeds teveel voor het Fort, maar bijna de helft van het bedrag dat het Woningbedrijf vroeg.

Compromis
De uitspraak van de commissie en de wetenschap dat de woede van het Fort over de huurverhoging en de golf van boze reacties ook politiek draagvlak hadden, brachten het WBA ertoe toch maar eens serieus met het Fort om de tafel te gaan zitten. En zowaar, de partijen kwamen tot overeenstemming.

Met ingang van 1 januari 2003 wordt de huur de komende vijf jaar elk jaar met 100 procent verhoogd totdat de door de BHAC vastgestelde marktconforme huur is bereikt. Bovendien heeft het Fort de mogelijkheid de winkelruimte voor tweederde van de marktwaarde te kopen: met alle kosten erbij komt dit op 234.000 euro.

Uiteraard heeft het Fort niet zoveel geld en zal ook een hypothecaire lening over dit bedrag tot onbetaalbare maandlasten leiden. Volgens Fort-medewerker Merijn kunnen ze zelf één ton lenen om op acceptabele maandlasten uit te komen. De resterende 134.000 euro moet dus uit andere bronnen komen. Merijn is hier optimistisch over: ,,Het afgelopen jaar hebben we heel veel steunbetuigingen gehad. Het moet dus mogelijk zijn om dat bedrag bij elkaar te krijgen.''

Oud-medewerkers en hun netwerk van al dan niet vermogende vrienden en kennissen, bevriende uitgeverijen, boekwinkels en alle andere mensen en instellingen die het Fort een warm hart toe dragen, kunnen de komende weken een bedelbrief verwachten. ,,Elk tientje is meegenomen'', benadrukt Merijn. ,,We hebben het liefst giften, maar renteloze leningen zijn eveneens welkom. Ook worden de mogelijkheden van obligaties onderzocht. We zijn nu nog met een hoop bureaucratische rompslomp bezig maar binnenkort gaat de campagne van start.''

Dat moet ook wel, want de tijd dringt. Het Fort moet voor 1 juli laten weten of ze de ruimte wil kopen en heeft tot eind dit jaar de tijd om het benodigde geld bij elkaar te sprokkelen. Mocht dit niet lukken, dan zal het Fort volgens Merijn alsnog naar een andere ruimte moeten uitkijken. De huur zal per 1 januari 2004 immers nogmaals verdubbelen en onbetaalbaar worden.

Politiek
De aankoop van het pand is dus grotendeels een noodsprong, geeft Merijn toe. ,,De rechter zou in principe in januari uitspraak doen. Dan hadden we ontruimd kunnen worden en liepen we het risico dat we alsnog met terugwerkende kracht de huurverhoging 5100 gulden moeten betalen. Wat dat betreft stonden we met onze rug tegen de muur.''

Ook van de politiek viel niks meer te verwachten, meent Merijn. ,,Hansje Kalt van Amsterdam Anders heeft vorig jaar nog wel een motie ingediend waarin de gemeente gedwongen wordt iets te doen aan het verdwijnen van ideële en sociale instellingen uit de binnenstad als gevolg van de stijgende huurprijzen. Deze motie is ook aangenomen, maar de wethouder heeft deze vervolgens naast zich neergelegd. Wel zegde hij een onderzoek toe naar de situatie in de binnenstad. Deze is ook verricht, maar de resultaten zijn nog steeds niet naar buiten gebracht.''

Bovendien is het de vraag of het Fort zelf iets zou opschieten met een beleid waarin sociale en ideële instellingen steun krijgen van de gemeente. Merijn: ,,Zowel de gemeente als het Woningbedrijf hebben altijd gesteld dat wij een boekwinkel zijn en dus een commerciële huur moeten kunnen betalen. Zo niet, dan zijn we volgens hen gewoon een slechte boekwinkel.''

Het Fort is echter geen 'gewone' boekwinkel. Het verkoopt geen boeken omdat ze goed verkopen, maar omdat de medewerkers - allemaal vrijwilligers - het belangrijk vinden om ze te verkopen. Deze intentie van het Fort mag volgens Merijn niet veranderen: ,,Totnutoe was het niet nodig bedrijfsmatig te denken. Als een van de medewerkers graag een bepaald boek wilde bestellen, werd dat bijna altijd gedaan, zonder erbij na te denken of er wel geld voor was. Op het moment dat er teveel geld naar de huur of de hypotheek moet, houdt dat op. Dan wordt het aanbod kleiner en wordt het misschien minder leuk om bij het Fort te werken. Hierdoor krimpt het aantal vrijwilligers en dus de diversiteit in het aanbod.''

Volgens Merijn is het uiteindelijk belangrijker dat het Fort blijft bestaan met haar huidige karakter dan dat de winkelruimte blijft bestaan. ,,Als het niet anders kan zetten we het Fort ergens anders voort, maar het afgelopen jaar hebben we geen enkele betaalbare alternatieve ruimte kunnen vinden. We willen niet ergens in een achteraf straatje zitten omdat we ook een zichtbare etelagefunctie in de stad willen hebben.''

Vrije markt
Daarnaast heeft de plek historische waarde. Het pand aan de Jodenbreestraat 24 werd tijdens de Nieuwmarkt-buurtprotesten in 1975 gekraakt. In 1977 werd op de begane grond van dit woon-werkpand een alternatief wijkcentrum annex boekwinkel het Fort van Sjakoo geopend. Nadat de gemeente het pand onder druk van de wijkbewoners van vastgoed-eigenaar Gran Vista kocht, werd het in 1989 gelegaliseerd. Het Fort en de bewoners kregen afzonderlijke huurcontracten en woonden en werkten er voor betaalbare huren én naar alle tevredenheid.

Deze idylle werd echter wreed verstoord toen de gemeente in de loop van de jaren negentig in de ban raakte van de vrije markt. De huizen en grondprijzen werden vrijgegeven en het inmiddels geprivatiseerde Woningbedrijf zag evenals de woningcoöperaties de kans schoon om de huren te verhogen. Met als gevolg dat de een na de andere sociale of ideële instelling, kleine zelfstandige en beroepsgroep (huisartsen) zich gedwongen zag haar de biezen te pakken omdat de huur niet meer op te brengen was.

Het Fort en de het Latijns America Centrum (LAC), dat van de gemeente eveneens een onbetaalbare huurverhoging kreeg opgelegd, namen samen met de Vrije Ruimte het initiatief tot een campagne om deze kaalslag in het centrum tegen te gaan. Dit leidde onder andere tot de genoemde motie van Hansje Kalt, maar hierna lijkt de campagne doodgebloed, geeft ook Merijn toe. ,,In het begin zijn we er hard mee aan de slag gegaan, maar na de bezetting van het kantoor van het WBA zakte het een beetje in. Het was niet duidelijk hoe het nu verder moest en de mensen die in het Fort werken, hebben ook nog tienduizend andere dingen te doen.''

Onderzoek
Het probleem lijkt te zijn dat elke club die geconfronteerd wordt met een huurverhoging vooral voor zichzelf vecht. Het Fort en het LAC hebben wel de samenwerking gezocht en geprobeerd het probleem in een breder perspectief te plaatsen, maar een stedelijke coalitie van ideële instellingen, huisartsen, fysiotherapeuten, kunstenaars, ambachtslieden en kleine winkeliers is niet van de grond gekomen. Iedereen vecht zijn eigen strijd en stopt ermee als het voortbestaan is gered of er geen enkel perspectief blijkt te zijn. Waarom worden de koppen niet meer bij elkaar gestoken?

Merijn: ,,Daar hebben we het wel over gehad. Maar de capaciteit ontbrak om een grootschalig onderzoek te doen naar de situatie. Welke clubs worden er nu werkelijk bedreigd of zijn al verdwenen? Bovendien is het de vraag hoe breed je zo'n onderzoek en de campagne moet maken. Beperk je je tot sociale instellingen of betrek je ook het verdwijnen van kleine kruideniertjes en andere winkels erbij?''

Het Fort heeft ook gesprekken gevoerd met andere huurders van het Woningbedrijf om gezamenlijk actie te ondernemen. ,,Daaruit bleek toch dat wij een andere winkel hebben'', zegt Merijn. ,,Wij werken met vrijwilligers en kunnen het risico lopen failliet te gaan. Veel andere instellingen en bedrijven niet. Daarom konden wij het veel harder spelen dan veel andere clubs. Zo'n proces bij de BHAC is al een enorm risico omdat je met terugwerkende kracht een hogere huur opgelegd kunt krijgen. Dat konden wij doen, maar de andere kozen er vaak voor een deal te sluiten.''

Freek Kallenberg

Steun het Fort. Stort je bijdrage op girorekening 3932616 t.n.v. Fort van Sjakoo, Amsterdam o.v.v. 'ik stort voor het fort'.
Meer info: www.xs4all.nl/~sjakoo